مهمترین دلیل مخالفان، دور بودن مسیر کوفه تا شام و از شام تا کربلا است؛ اما تشریح دقیق این سفر و مشخص شدن روزهای اقامت در کوفه و شام، امکان و حتی قطعی بودن آن ثابت خواهد کرد…

پاسخ به شبهه:

عدم امکان بازگشت کاروان حسینی در اربعین سال  ۶۱هـ به کربلا

 

لازم به ذکر است که این مقاله به سفارش پژوهشگاه بین المللی المصطفی ص تهیه شده است که قرار است به زبان‌های مختلف در ایام اربعین در مسیر پیاده روی توزیع شود.

و از آن جایی که این مقاله به صورت بروشور پخش خواهد شد، مجبور بودم به خاطر محدودیت در تعداد کلمات، مطالب را خلاصه کرده و از بسیاری از مستندات چشم پوشی نمایم .

 

برای دانلود اسکن های این مقاله بر روی آیکون زیر کلیک کنید:

 

Download (2)

 

طرح بحث:

در فرهنگ شیعی، اربعین به چهلمین روز شهادت سید الشهداء% اطلاق می‌شود که با بیستم صفر مصادف است. در روایتی از امام حسن عسکری:

ویستحب زیارته% فیه وهی زیاره الأربعین، فرُوِیَ عَنْ أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ الْعَسْکَرِیِّ% أَنَّهُ قَالَ عَلَامَاتُ الْمُؤْمِنِ خَمْسٌ صَلَاهُ الْإِحْدَى وَالْخَمْسِینَ وَزِیَارَهُ الْأَرْبَعِینَ وَالتَّخَتُّمُ فِی الْیَمِینِ وَتَعْفِیرُ الْجَبِینِ وَالْجَهْرُ بِ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ. (شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ص۷۸۸ ؛ همو: تهذیب الأحکام، ج۶، ص۵۲ ؛ شیخ مفید، المزار، ص۵۳؛ محمد بن جعفر المشهدی، المزار الکبیر، ص۳۵۳).

و امام صادق ‘ :

عن مفضّل بن عمر : کان الإمام جعفر بن محمّد الصادق جالساً … فقام إلیه أبو نصیر وصفوان الجمّال، فقالا : جعلنا الله فداک، دلّنا على شیعتکم . فقال% : «یعرف شیعتنا بخصال شتّى» . فقلت : جعلت فداک، بماذا یُعرفون ؟ قال : «بالسخاء … وزیاره الأربعین…». (محمد بن الحسن القمی، العقد النضید والدر الفرید، ص۴۶).

زیارت آن حضرت در این روز از نشانه‌های مؤمن و شیعه بودن شمرده شده و زیارت‌نامه مخصوصی نیز برای این روز وارد شده است:

عَنْ صَفْوَانَ بْنِ مِهْرَانَ قَالَ: قَالَ لِی مَوْلَایَ الصَّادِقُ% فِی زِیَارَهِ الْأَرْبَعِینَ تَزُورُ عِنْدَ ارْتِفَاعِ النَّهَارِ وَتَقُولُ: السَّلَامُ عَلَى وَلِیِّ اللَّهِ وَحَبِیبِهِ السَّلَامُ عَلَى خَلِیلِ اللَّهِ وَنَجِیبِهِ. السَّلَامُ عَلَى صَفِیِّ اللَّهِ وَابْنِ صَفِیِّه‏… (شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ص۷۸۸).

طبق نقل سید بن طاووس متوفای۶۶۴هـ:

فَوَصَلُوا إِلَى مَوْضِعِ الْمَصْرَعِ فَوَجَدُوا جَابِرَ بْنَ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیَّ رَحِمَهُ اللَّهُ وَجَمَاعَهً مِنْ بَنِی هَاشِمٍ وَرِجَالًا مِنْ آلِ رَسُولِ اللَّهِ۹ قَدْ وَرَدُوا لِزِیَارَهِ قَبْرِ الْحُسَیْنِ% فَوَافَوْا فِی وَقْتٍ وَاحِدٍ وَتَلَاقَوْا بِالْبُکَاءِ وَالْحُزْنِ وَاللَّطْمِ وَأَقَامُوا الْمَآتِمَ الْمُقْرِحَهَ لِلْأَکْبَادِ. (سید ابن طاووس، اللهوف، ص۱۱۴).

أبو ریحان بیرونی متوفاى۴۴۰هـ:

وفی العشرین ردّ رأس الحسین% إلى جثته حتّى دفن مع جثّته، وفیه زیاره الأربعین وهم حرمه، بعد انصرافهم من الشام. (بیرونی، الآثار الباقیه عن القرون الخالیه، ص۳۳۱).

 

شیخ بهائی متوفای۱۰۳۱هـ :

وفى هذا الیوم وهو یوم الأربعین من شهادته علیه السلام کان قدوم جابر بن عبد الله الأنصاری رضی الله عنه لزیارته علیه السلام واتفق فی ذلک الیوم ورود حرمه علیه السلام من الشام إلى کربلاء قاصدین المدینه على ساکنها السلام والتحیه. (شیخ بهائی، توضیح المقاصد، ص۷).

 

و… در این روز جابر بن عبد الله انصاری و عطیه عوفی و همچنین کاروان حسینی پس از بازگشت از شام به زیارت شهدای کربلا مشرف شده‌اند.

عَنْ عَطِیَّهَ الْعَوْفِیِّ قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ زَائِرَیْنِ قَبْرَ الْحُسَیْنِ بْنِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَلَمَّا وَرَدْنَا کَرْبَلَاءَ دَنَا جَابِرٌ مِنْ شَاطِئِ الْفُرَاتِ فَاغْتَسَلَ ثُم‏… (مجلسی، بحار الأنوار، ج۶۵، ص۱۳۰).

 

برخی دیگر بر این باور هستند که بازگشت کاروان اسرا از شام به کربلا با توجه به طولانی بودن مسیر، به صورت طبیعی امکان‌پذیر نیست.

والمشهور بین الأصحاب أن العله فی ذلک رجوع حرم الحسین صلوات الله علیه فی مثل ذلک الیوم إلى کربلا عند رجوعهم من الشام ، وإلحاق علی بن الحسین صلوات الله علیه الرؤوس بالأجساد ، وقیل فی مثل ذلک الیوم رجعوا إلى المدینه ، وکلاهما مستبعدان جدا لأن الزمان لا یسع ذلک کما یظهر من الأخبار والآثار ، وکون ذلک فی السنه الأخرى أیضا مستبعد . (مجلسی، بحار الأنوار، ج۹۸، ص۳۳۴).

 

از طرف دیگر عده‌ای از مخالفان اهل بیت( از هراس تأثیر گذاری این گردهمایی عظیم بر جهانیان که طولانی‌ترین راهپیمایی گروهی و بزرگترین اجتماع سالیانه جهان به شمار می‌رود، تلاش می‌کنند با پررنگ‌کردن این دیدگاه، حضور مردم در این گردهمایی را کمرنگ کنند. در این جزوه به صورت گذرا و با استناد به منابع معتبر شیعی و اهل تسنن، امکان چنین سفری ثابت شده است.

تشریح سفر کربلا تا کربلا:

مهمترین دلیل مخالفان، دور بودن مسیر کوفه تا شام و از شام تا کربلا است؛ اما تشریح دقیق این سفر و مشخص شدن روزهای اقامت در کوفه و شام، امکان و حتی قطعی بودن آن ثابت خواهد کرد.

عمر بن سعد، در عصر عاشورا سر مقدس سید الشهداء% را توسط خولی به کوفه فرستاد، او خود را شبانه به کوفه رساند؛ اما دروازه قصر را بسته دید و مجبور شد، شب را در خانه خودش بماند و فردا، سر مقدس را نزد ابن زیاد ببرد.

وبعث عمر برأس الحسین من یومه مع خولی بن یزید الأصبحی من حمیر، وحمید بن مسلم الأزدی إلى ابن زیاد فأقبلا به لیلاً فوجدا باب القصر مغلقاً، فأتى خولی به منزله. (بلاذری، أنساب الأشراف، ج۱، ص۴۲۴).

فردای آن روز (سیزدهم) کاروان اسرا به کوفه رسید.

وأقام بقیه یومه والیوم الثانی إلى زوال الشمس، ثم نادى فی الناس بالرحیل وتوجه إلى الکوفه … ولما وصل رأس الحسین% ووصل ابن سعد – لعنه الله – من غد یوم وصوله. (الشیخ المفید، الإرشاد، ج۲، ص۱۱۴).

پس از دو روز اقامت در کوفه (پانزدهم)، به دستور ابن زیاد، اسراء به سوی شام فرستاده شدند.

ثم إن إبن زیاد حط الرؤس فی یوم الثانی وجهزها والسبایا الى الشام الى یزید بن معاویه. (سبط بن الجوزی، تذکره الخواص، ص۲۶۰).

با توجه به خطری که کاروان را تهدید می‌کرد و هر لحظه ممکن بود عده‌ای برای نجات خاندان نبوت ، به کاروان حمله کنند، قطعا اسرا را با مرکب‌های تندرو و با سرعت زیاد حرکت داده‌اند. کاروان در روز اول صفر به شام رسید:

وفى أوله ادخل رأس الحسین% دمشق وهو عید عند بنى أمیه. (کفعمی، المصباح، ص ۵۱۰).

 

17828400-3-IMG-20141124-WA0017

پس از آن که کاروان وارد شام شد، مردم شام جشن گرفتند؛ اما این شادی با سخنرانی اعجاب‌آور امام سجاد%، تبدیل به کابوسی علیه یزید شد. پس از سه روز آویزان بودن سر مقدس در دروازه شام:

أنه رأى رأس الحسین مصلوباً بدمشق ثلاثه أیام. (ذهبی، تاریخ الإسلام، ج۵، ص۱۰۷).

یزید بن معاویه به منظور کاستن از گناه خود و مقصر جلوه دادن ابن زیاد، به ظاهر اظهار پشیمانی کرده و دستور داد که پس از سه روز عزاداری،

فأقمن المأتم على الحسین ثلاثه أیام. (ذهبی، سیر أعلام النبلاء، ج۳، ص۳۰۴).

کاروان را برگردانند. در روز هشتم صفر، کاروان از شام خارج شد.

فلما کان الیوم الثامن دعاهن یزید، وأعرض علیهن المقام فأبین وأرادوا الرجوع إلى المدینه. (مجلسی، بحار الأنوار، ج۴۵، ص۱۹۷).

از هشتم صفر تا بیستم آن، سیزده روز فرصت بوده است که کاروانیان خود را به کربلا برسانند . با توجه به این که مسیر رفت ۱۵روز طول کشیده و با در نظر گرفتن این که کربلا مسیر نزدیک‌تری به شام دارد، به راحتی می‌توان باور کرد که کاروان در روز بیستم صفر به کربلا رسیده باشند. با توجه به استحباب مؤکد زیارت اربعین، طبیعی است که کاروانیان برای رسیدن به این فیض عظیم، با اشتیاق و شتاب بیشتر خود را به کربلا رسانده باشند.

شیخ صدوق رضوان الله تعالی علیه در کتاب امالی خود می‌نویسد که تا زمانی که زن‌ها برنگشتند و سرها به بدن مقدس ملحق نشد، هر سنگی را برمی‌داشتند، خون تازه از زیر آن جاری می‌شد:

۴- حَدَّثَنِی بِذَلِکَ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ مَاجِیلَوَیْهِ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْ عَمِّهِ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی الْقَاسِمِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ عَنْ نَصْرِ بْنِ مُزَاحِمٍ عَنْ لُوطِ بْنِ یَحْیَى عَنِ الْحَارِثِ بْنِ کَعْبٍ عَنْ فَاطِمَهَ بِنْتِ عَلِیٍّ ص ثُمَّ إِنَّ یَزِیدَ لَعَنَهُ اللَّهُ أَمَرَ بِنِسَاءِ الْحُسَیْنِ ع فَحُبِسْنَ مَعَ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع فِی مَحْبِسٍ لَا یُکِنُّهُمْ مِنْ حَرٍّ وَ لَا قَرٍّ حَتَّى تَقَشَّرَتْ وُجُوهُهُمْ وَ لَمْ یُرْفَعْ بِبَیْتِ الْمَقْدِسِ حَجَرٌ عَنْ وَجْهِ الْأَرْضِ إِلَّا وُجِدَ تَحْتَهُ دَمٌ عَبِیطٌ وَ أَبْصَرَ النَّاسُ الشَّمْسَ عَلَى الْحِیطَانِ حَمْرَاءَ کَأَنَّهُ الْمَلَاحِفُ الْمُعَصْفَرَهُ إِلَى أَنْ خَرَجَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ ع بِالنِّسْوَهِ وَ رَدَّ رَأْسَ الْحُسَیْنِ إِلَى کَرْبَلَاءَ.

الأمالی( للصدوق)، النص، ص: ۱۶۸

از طرف دیگر روایات فراوانی در منابع شیعه و سنی وجود دارد که این اتفاقات تا چهل روز ادامه داشته است:

وَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ‏ بْنِ جَعْفَرٍ الْحِمْیَرِیُّ عَنْ أَبِیهِ عَنْ عَلِیِّ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ سَالِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ خَالِدٍ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ حَمَّادٍ الْبَصْرِیِّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبْدِ الرَّحْمَنِ الْأَصَمِّ عَنْ أَبِی یَعْقُوبَ عَنْ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ عَنْ زُرَارَهَ قَالَ قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ ع یَا زُرَارَهُ إِنَّ السَّمَاءَ بَکَتْ عَلَى الْحُسَیْنِ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً بِالدَّمِ وَ إِنَّ الْأَرْضَ بَکَتْ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً بِالسَّوَادِ وَ إِنَّ الشَّمْسَ بَکَتْ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً بِالْکُسُوفِ وَ الْحُمْرَهِ وَ إِنَّ الْجِبَالَ تَقَطَّعَتْ وَ انْتَثَرَتْ وَ إِنَّ الْبِحَارَ تَفَجَّرَتْ وَ إِنَّ الْمَلَائِکَهَ بَکَتْ أَرْبَعِینَ صَبَاحاً عَلَى الْحُسَیْنِ ع‏

کامل الزیارات، النص، ص: ۸۱

با کنار هم گذاشتن این  دو دسته روایت به روشنی ثابت می‌شود که در روز چهلم شهادت و دقیقا روز بیستم صفر ، کاروان به کربلا رسیده و سر مقدس به بدن سید الشهداء علیه السلام ملحق شده است.

سفرهای مشابه با زمان‌های کمتر

در منابع تاریخی مستنداتی وجود دارد که در همان دوران، افرادی از کوفه تا شام و یا برعکس، با زمان‌های بسیار کمتری مسافرت کرده‌اند. به اختصار به چند مورد اشاره می‌کنیم:

  1. طبق نقل طبری، مالک اشتر) در قضیه خروج مردم کوفه بر سعید بن العاص، خود را از حمص (از شهرهای سوریه) به کوفه هفت روزه و سایر مردم ده روزه رسانده‌اند.

فسار الأشتر سبعا والقوم عشرا. (طبری، تاریخ الطبری، ج۲، ص۶۴۲).

  1. یعقوبی می‌نویسد که خالد بن ولید به همراه لشکرش، هشت روزه مسیر عراق تا روم را طی کرده است.

إن خالدا سار فی البریه والمفازه ثمانیه أیام. (یعقوبی، تاریخ الیعقوبی، ج۲، ص۱۳۴).

  1. به گفته طبری، سفر إبراهبم بن أحمد ماذرائی، از بغداد تا دمشق هفت روز طول کشیده است.

إن إبراهبم وافى بغداد من دمشق فی سبعه أیام. (تاریخ الطبری، ج۵، ص۶۱۲).

  1. یاقوت حموی می‌نویسد که شخصی به نام حماد الراویه، سوار بر شتر، دوازده روزه خود را از کوفه به دروازه قصر هشام بن عبد الملک در دمشق رسانده است.

وسرت اثنتی عشره لیله حتى وافیت باب هشام (حموی، معجم الأدباء، ج۳، ص۲۴۷).

  1. کشی) می‌نویسد، پیکی که حامل خبر مرگ معاویه بود، پس از یک هفته از شام به کوفه رسیده است.

أَخْبَرَنِی أَبُو خَالِدٍ التَّمَّارُ، قَالَ کُنْتُ مَعَ مِیثَمٍ التَّمَّارِ بِالْفُرَاتِ یَوْمَ الْجُمُعَهِ… قَالَ: … مَاتَ مُعَاوِیَهُ السَّاعَهَ، قَالَ فَلَمَّا کَانَتِ الْجُمُعَهُ الْمُقْبِلَهُ قَدِمَ بُرَیْدٌ مِنَ الشَّامِ … قَالَ:… تُوُفِّیَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ وَبَایَعَ النَّاسُ یَزِیدَ، قَالَ: قُلْتُ: أَیُّ یَوْمٍ تُوُفِّیَ قَالَ: یَوْمَ الْجُمُعَهِ. (طوسی، إختیار معرفه الرجال (رجال کشی)، ص۸۰).

  1. از روایت کافی استفاده می‌شود که خیران اسباطی از سامرا تا مدینه ده روزه خدمت امام هادی% رسیده است.

عَنْ خَیْرَانَ الأَسْبَاطِیِّ قَالَ قَدِمْتُ عَلَى أَبِی الْحَسَنِ% الْمَدِینَهَ فَقَالَ لِی: مَا خَبَرُ الْوَاثِقِ عِنْدَکَ؟ قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ خَلَّفْتُه فِی عَافِیَهٍ أَنَا مِنْ أَقْرَبِ النَّاسِ عَهْداً بِه عَهْدِی بِه مُنْذُ عَشَرَهِ أَیَّامٍ … یَا خَیْرَانُ مَاتَ الْوَاثِقُ … فَقُلْتُک مَتَى جُعِلْتُ فِدَاکَ؟ قَالَک بَعْدَ خُرُوجِکَ بِسِتَّهِ أَیَّامٍ. (کلینی، الکافی، ج۱، ص۴۹۸).

با این که فاصله سامرا تا مدینه، قطعا از فاصله کوفه تا شام بیشتر است.

 

نتیجه:

با تشریح دقیق سفر کاروان اسیران و همچنین اثبات سفرهای مشابه با زمان‌های کمتر، به راحتی می‌توان باور کرد که خاندان رسالت در روز اربعین سال ۶۱هـ به کربلا آمده و به فیض عظیم زیارت سید الشهداء% نائل شده باشند. البته اثبات وقوع این سفر، نیازمند پژوهش بیشتر و مقاله جداگانه‌ای است که علاقه‌مندان می‌توانند به کتاب وزین «تحقیق در باره اولین اربعین حضرت سید الشهد%» نوشته علامه پژوهشگر، سید محمد علی قاضی طباطبایی) که افزون بر هشتصد صفحه است، مراجعه فرمایند.